MİLLET HAMAMI

Tac-ı Ahmet Mahallesi, Hamam aralığı sokağında olup 50. pafta, 212. ada ve 5. parselde yer alır. İnşa kitabesi bulunmayan hamamla ilgili olarak 1671 yılında Afyonkarahisar’ı ziyaret eden Evliya Çelebi şehirde mevcut altı tane hamamdan bahsetmekte¹, ancak bu hamamlar içinde Millet Hamamı geçmemektedir. Bu duruma göre Millet Hamamı, Evliya Çelebi’nin ziyaretinden sonra XVII. yüzyılın sonları veya XVIII. yüzyılın başlarında inşa edilmiştir.

Hamam, kuzeyden güneye doğru eğimli bir arazi üzerine moloz ve kesme taş örgülü olarak inşa edilmiştir. Ermeni ustalar tarafından yapılan ve bu yüzden halk arasında “Gavur Hamamı” olarak isimlendirilen yapı XX. yüzyılın başlarında çıkan yangın sonucu yanmış, 1911 yılında kadınlar kısmı soyunmalığı mahallede yaşayan Ermeniler tarafından yeniden yapılmıştır.

Hamamın kuzeyinde erkekler yeri, güneyinde ise kadınlar yeri bulunmaktadır. Yapının kuzey ucunda yer alan erkekler kısmı soyunmalığına, sekiz basamaklı bir merdivenle ulaşılır. Bu soyunmalık kısmı yakın dönemde, betonarme olarak inşa edilmiş girişin yanında birer kare mekân; ortada büyük bir dağılma mekânı ve bunun batısında, dikdörtgen bir mekândan oluşmaktadır. Yine dikdörtgen bir plana sahip ılıklık mekânının üzeri aynalı tonozla örtülüdür. Ilıklığın doğu duvarı üzerinde, yuvarlak kemerli iki giriş aralığı bulunur². Sıcaklık, kubbeli kare bir mekân ve bu mekânın doğu ve kuzey köşeleri üzerine yerleştirilmiş, aynalı manastır tonozuyla örtülü birer halvet hücresinden oluşur. Kadınlar kısmı soyunmalığı cephenin güney kanadına bitişiktir. Bu cephe üzerinde yer alan külhan ise soyunmalığın kuzey duvarında yer alır. Kadınlar kısmı soyunmalığı ılıklık kısmının doğu duvarı üzerine oturur. Bu durum soyunmalık kısmının hamamdan daha sonra inşa edildiğini göstermektedir³.

Kadınlar kısmı soyunmalığı hamamın doğu cephesinin güney kesiminde dikdörtgen bir çıkıntı oluşturur. Bu dikdörtgen kısmın kuzey cephesinin doğu ucunda bir taç kapı yer alır. Daha önceleri soyunmalığın ortasında bulunan fiskiyeli havuz, Afyonkarahisar Arkeoloji Müzesi’ne götürülmüş olup bahçesinde sergilenmektedir.

Ilıklık, doğu-batı yönünde uzanmakta olup üzeri aynalı tonozla örtülü dikdörtgen bir mekândan oluşmaktadır. Ilıklığın kuzey duvarının doğu kesiminde iki giriş açıklığı yer alır. Bu kapılar, doğu-batı yönünde uzanan ve üzeri bir aynalı manastır tonozuyla örtülü dikdörtgen bir mekâna açılır. Sıcaklık, erkekler kısmında olduğu gibi, kubbeli bir orta mekân ve bu mekâna açılan, aynalı manastır tonozuyla örtülü iki halvet hücresinden oluşur.

Afyonkarahisar hamamlarında sıcaklıklar, plan şemalarına göre; İki Eyvanlı, Üç Eyvanlı, Enine Planlı, Çifte Halvetli ve Münferit Planlar olarak dört grupta incelenmektedir. Millet Hamamı ise münferit planlı hamamlar içinde yer alır⁴.

Kurtuluş Savaşı’ndan sonra mübadele ile şehirden ayrılan Ermenilerden sonra hamam sahipsiz kalır. Cumhuriyetin ilk yıllarında İl Özel İdaresi tarafından tamir gören hamam, 1952 yılında Yusuf Tiryakioğlu tarafından Hasan İnce’den satın alınarak 1955–1960 yıllarında tamir görmüş, bu arada erkekler kısmı soyunmalığı da yeniden yapılmıştır.

“Millet Hamamı” ve “Yusuf Tiryakioğlu Hamamı” adı ile uzun yıllar şehir halkına hizmet veren hamam, evlerde banyoların fonksiyonlarının artması ile 1970’li yıllarda özelliğini yitirerek terk edilmiş ve yıkılmaya yüz tutarak harap duruma gelmiştir.

Mahalle sakinlerince 22–05–1987 tarihinde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’ne dilekçe verilerek harap durumda bulunan tarihi hamamın tamiratı istenmiş, ancak yapılan araştırma sonunda mülk sahibinin gerekli tamiratı yapacak durumda olmadığı, restorasyonun Vakıflar Genel Müdürlüğü’nce yapılabileceği rapor edilmiştir. Nihayet, Afyonkarahisar Belediyesi tarafından 23–11–1993 tarihinde Yusuf Tiryakioğlu’nun varisi Enver Tiryakioğlu’ndan 235.000.000 TL’ye satın alınarak restorasyon için adımlar atılmış, fakat restorasyon için yapılan girişimler sonuçsuz kalmıştır⁵.

Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından 14–03–1981 tarihli ve A–2765 sayılı karar ile tescillenerek koruma altına alınan Millet Hamamı, Afyonkarahisar Belediyesi tarafından restore edilmek şartıyla 22–04–1996 tarihinde 29 yıllığına Afyon Kocatepe Üniversitesi’ne, 20–04–1998 tarihinde ise yine 29 yıllığına Kültür ve Turizm Bakanlığı’na, 18–06–2001 tarihinde de 10 yıllığına Afyon Eğitim Vakfı’na tahsis edilmiş, ancak restorasyon konusunda bir gelişme sağlanamamıştır.

Afyonkarahisar İl Özel İdaresi, 17–04–2003 tarih ve 1388 sayılı yazı ile “yıkılmaya yüz tutan hamamın restore edilerek sanatsal ve kültürel faaliyetlerde kullanılmak üzere” kendilerine verilmesini istemiş, Afyonkarahisar Belediye Meclisi de 08–07–2003 tarih ve 433 sayılı kararı ile “Restorasyonu yapılarak sosyal ve kültürel faaliyetlerde kullanılmak şartıyla” bu kuruluşa ilk önce 20, daha sonra 29 yıllığına tahsis edilmiştir.

Afyonkarahisar İl Özel İdaresi tarafından Afyonkarahisar Valiliği Restorasyon Proje Bürosu elemanlarınca projeleri çizilen Millet Hamamı, 2003–2005 yılları arasında aslına uygun olarak restore ettirilmiş, bu arada hamamın erkekler kısmı soyunmalığı yıkılarak orta kısmı teras haline getirilmiş, batı duvarına nöbetçi personel bürosu ve mutfak, bu kısmın altına da kalorifer dairesi yapılmıştır.

Kadın ve çocukların her alanda eğitimlerini gerçekleştirmek üzere 09–11–2005 tarihinde “Afyonkarahisar Kültür ve Sanat Evi” olarak hizmete açılan hamamın kadınlar kısmı soyunmalığı çok amaçlı salon haline getirilmiş, diğer kısımları ise Satranç Odası, Dikiş-Nakış Odası, Mermer El Sanatları Odası, Sergi Salonu olarak düzenlenmiş olup ücretsiz kurs ve seminerler verilmektedir.

¹ Evliya Çelebi Seyahatnamesi, c.9, Devlet Matbaası, İstanbul 1935, s. 32. (Bu hamamlar; İmaret Hamamı, Alaca Hamam, Kadı Hamamı, Tabakhane Hamamı, Eski-Yeni Hamam ve Cemaleddin Hamamı’dır)

² Mevlüt Üyümez, Fevzi Kaya; “Afyonkarahisar’da Su Mimarisi”, Afyonkarahisar Kültürü, C.I, Afyon 2001, s. 411–412; Kocatepe Üniversitesi Yayınları, Afyon 2001.

³ Ertan Daş; “Afyon’daki Türk Anıtları (Medreseler, Türbeler, Hanlar, Hamamlar, Köprüler, Çeşmeler)”, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir 1997, s. 56.

⁴ Daş, a.g.t., s. 117–118.

⁵ Yüksel; a.g.e., s. 75–76.

⁶ Nermin Ayşar; “Afyon Valiliği’nin 2003 Yılı Restorasyon Projeleri”, Anadolu’nun Kilidi Afyon, Semih Ofset Matbaası, Afyon 2004, s. 274.